Заңнама

Сайттағы әр көрсеткіш қай заңға сүйеніп бағаланатыны, сол шектің бастапқы актіден расталған-расталмағаны және заңдық мәртебесі.

Заңдық мәртебесі — міндетті түрде оқыңыз

Бұл жүйедегі мәндер спутник және атмосфералық модель деректері негізінде алынған. ҚР заңнамасы бойынша әкімшілік жауапкершілікке негіз болатын өлшем — аккредиттелген зертхананың тексеруден өткен аспаппен жүргізген өлшеу хаттамасы. Сондықтан мұндағы асу белгісі ҚҰҚЫҚ БҰЗУШЫЛЫҚ ФАКТІСІ ЕМЕС, тек тексеру жүргізуге негіз болатын КҮДІК болып саналады.

Яғни жүйе тексеру бастауға негіз береді: қай жерде, қашан, қандай көрсеткіш бойынша күдік бар екенін нақты көрсетеді. Айыппұл салу үшін сол жерде аккредиттелген зертхана өлшеу жүргізуі қажет.

Қазақстан Республикасының актілері

ҚР

№ ҚР ДСМ-70

2022-08-02

Қалалық және ауылдық елді мекендердегі атмосфералық ауаға, өнеркәсіптік ұйымдар аумақтарына қойылатын гигиеналық нормативтер

ҚР Денсаулық сақтау министрі

Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 29011 болып тіркелген. Кейінгі өзгерістер: 2023 ж. № 60 және 2025 ж. 18 ақпандағы № 10 бұйрықтар (тіркеу № 35741). 2015 жылғы № 168 бұйрық КҮШІН ЖОЙҒАН — ескі норманы қолдануға болмайды.

Ресми мәтін

ҚР

№ 10 (тіркеу № 35741)

2025-02-18

«Қалалық және ауылдық елді мекендердегі, өнеркәсіптік ұйымдар аумақтарындағы атмосфералық ауаның гигиеналық нормативтерін бекіту туралы» бұйрыққа өзгерістер

ҚР Денсаулық сақтау министрі

ҚР ДСМ-70 бұйрығының қолданыстағы редакциясын осы өзгеріспен бірге оқу керек. ⚠️ ШРК кестесі осы жүйеде әлі толық расталмаған — актіні ашып салыстыру қажет.

Ресми мәтін

ҚР

№ 400-VI ЗРК

2021-01-02

Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі

ҚР Парламенті

Эмиссияларға рұқсат, ең үздік қолжетімді техника (ЕҚТ), экологиялық залалды өтеу тәртібі осы кодекспен реттеледі.

Ресми мәтін

ҚР

№ 235-V ЗРК

2014-07-05

ҚР Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексі (экологиялық баптар)

ҚР Парламенті

Атмосфераны ластағаны үшін әкімшілік жауапкершілік. Айыппұл салу үшін аккредиттелген зертхананың өлшеу хаттамасы қажет.

Ресми мәтін

Халықаралық құжаттар

WHO

ISBN 978-92-4-003422-8

2021-09-22

WHO global air quality guidelines (PM, O₃, NO₂, SO₂, CO)

Заңдық күші жоқ — денсаулық сақтау ұсынымы. Салыстыру үшін беріледі.

Ресми мәтін

2008/50/EC

2008-05-21

Directive 2008/50/EC on ambient air quality and cleaner air for Europe

ҚР-да заңдық күші жоқ. Халықаралық салыстыру үшін.

Ресми мәтін

Норма тізілімі

Барлығы 19 норма, оның 10-і расталған. Расталмаған шек бойынша жүйе «заң бұзылды» деген тұжырым шығармайды — тек «алдын ала белгі» деп жазады.

Көрсеткіш	Акт	Орташалау	Шек	Растау күйі
PM₂.₅ — ұсақ дисперсті шаң	ҚР № ҚР ДСМ-70	максималды бір реттік	160 µg/m³	расталған
PM₂.₅ — ұсақ дисперсті шаң	ҚР № ҚР ДСМ-70	орташа тәуліктік	35 µg/m³	расталған
PM₂.₅ — ұсақ дисперсті шаң	WHO ISBN 978-92-4-003422-8	орташа тәуліктік	15 µg/m³	расталған
PM₂.₅ — ұсақ дисперсті шаң	WHO ISBN 978-92-4-003422-8	орташа жылдық	5 µg/m³	расталған
PM₁₀ — ірі дисперсті шаң	ҚР № ҚР ДСМ-70	максималды бір реттік	300 µg/m³	бастапқы актіден расталуы керек
PM₁₀ — ірі дисперсті шаң	ҚР № ҚР ДСМ-70	орташа тәуліктік	60 µg/m³	бастапқы актіден расталуы керек
PM₁₀ — ірі дисперсті шаң	WHO ISBN 978-92-4-003422-8	орташа тәуліктік	45 µg/m³	расталған
NO₂ — азот диоксиді	ҚР № ҚР ДСМ-70	максималды бір реттік	200 µg/m³	бастапқы актіден расталуы керек
NO₂ — азот диоксиді	ҚР № ҚР ДСМ-70	орташа тәуліктік	40 µg/m³	бастапқы актіден расталуы керек
NO₂ — азот диоксиді	WHO ISBN 978-92-4-003422-8	орташа тәуліктік	25 µg/m³	расталған
NO₂ — азот диоксиді	EU 2008/50/EC	сағаттық	200 µg/m³(18 рет/жыл)	расталған
SO₂ — күкірт диоксиді	ҚР № ҚР ДСМ-70	максималды бір реттік	500 µg/m³	бастапқы актіден расталуы керек
SO₂ — күкірт диоксиді	ҚР № ҚР ДСМ-70	орташа тәуліктік	50 µg/m³	бастапқы актіден расталуы керек
SO₂ — күкірт диоксиді	WHO ISBN 978-92-4-003422-8	орташа тәуліктік	40 µg/m³	расталған
O₃ — жер бетіндегі озон	ҚР № ҚР ДСМ-70	максималды бір реттік	160 µg/m³	бастапқы актіден расталуы керек
O₃ — жер бетіндегі озон	WHO ISBN 978-92-4-003422-8	8 сағаттық	100 µg/m³	расталған
CO — көміртек оксиді (иіс газы)	WHO ISBN 978-92-4-003422-8	орташа тәуліктік	4000 µg/m³	расталған
CO — көміртек оксиді (иіс газы)	ҚР № ҚР ДСМ-70	максималды бір реттік	5000 µg/m³	бастапқы актіден расталуы керек
CO — көміртек оксиді (иіс газы)	ҚР № ҚР ДСМ-70	орташа тәуліктік	3000 µg/m³	бастапқы актіден расталуы керек

Зиянды заттар: не өлшенеді, не өлшенбейді

Барлығы 17 зат: 8 өлшенеді · 2 жанама · 7 өлшенбейді.

Ең маңызды ескерту. «Өлшенбейді» деп белгіленген зат бойынша жүйенің ешқандай қорытындысы жоқ. Ауа сол зат бойынша таза деген сөз емес — ол жай ғана қаралмаған.

Атырау үшін бұл нақты мәселе: мұнай өңдеудің басты маркері күкіртсутек (H₂S) спутниктен де, CAMS моделінен де мүлдем өлшенбейді. Тұрғындар шағымының көбі дәл сол иіске байланысты.

Зат	Күйі	Қалай / неге жоқ	Аймаққа қатысы
Ұсақ дисперсті шаң PM₂.₅ Өкпенің терең бөлігіне жетіп қанға өтеді — жүрек-қантамыр және тыныс алу аурулары	өлшенеді нормасы бар	Copernicus CAMS моделі, сағат сайын	Жану мен шөл шаңының қоспасы; ДДҰ ең қауіпті деп санайтын көрсеткіш
Ірі дисперсті шаң PM₁₀ Жоғарғы тыныс жолдарын тітіркендіреді, астманы асқындырады	өлшенеді нормасы бар	Copernicus CAMS моделі, сағат сайын	Батыс ҚР-да басым үлесі — ТАБИҒИ шөл шаңы, антропогендік емес. Ажырату үшін «Шаң» көрсеткішін қатар қарау керек
Азот диоксиді NO₂ Тыныс жолдарының қабынуы, балаларда өкпе дамуының бұзылуы	өлшенеді нормасы бар	CAMS моделі; тәуелсіз тексеру — Sentinel-5P/TROPOMI	Жанудың маркері: көлік, ЖЭО, мұнай өңдеу пеші
Күкірт диоксиді SO₂ Бронх спазмы, тыныс алу жолдарының тітіркенуі	өлшенеді нормасы бар	CAMS моделі; тәуелсіз тексеру — Sentinel-5P	Күкіртті мұнай өңдеудің басты маркері — Атырау МӨЗ, Теңіз
Жер бетіндегі озон O₃ Өкпе қызметінің төмендеуі, қабыну	өлшенеді нормасы бар	CAMS фотохимиялық моделі	Тікелей шығарылмайды — NOx пен ұшпа қосылыстардан күн сәулесінде түзіледі. Жазда шыңға жетеді
Көміртек оксиді (иіс газы) CO Гемоглобинмен байланысып оттегі тасымалын бұзады; жоғары мөлшерде — өлімге қауіпті	өлшенеді нормасы бар	CAMS моделі — `/api/airgrid` арқылы бұрыннан алынады	Толық жанбаудың маркері: көлік, қазандық, факел
Шөл шаңы (табиғи компонент) PM₁₀-мен бірдей механикалық әсер	өлшенеді	CAMS шаң компоненті — PM₁₀-нан БӨЛЕК есептеледі	⭐ ЕҢ ПАЙДАЛЫ АЖЫРАТҚЫШ: PM₁₀ асуы шөл шаңынан ба, әлде кәсіпорыннан ба — соны осы көрсеткішпен салыстырып шешуге болады. Заңдық норма ЖОҚ (заң PM₁₀-ды реттейді)
Аммиак NH₃ Көз бен тыныс жолдарының күйдіруі	жанама	CAMS-те бар, бірақ ⚠️ тек ЕУРОПАЛЫҚ доменде. Атырау (51.9° Ш.Б.) сол доменнен ТЫС жатыр, сондықтан мәні бос болуы ықтимал — жауапта тексеру қажет	Тыңайтқыш өндірісі, мал шаруашылығы, кейбір химия процестері
Метан CH₄ Тікелей уытты емес; жанама — озон түзілуіне қатысады	өлшенеді	CAMS моделі — `/api/airgrid` арқылы алынады	Мұнай-газ инфрақұрылымының СЫЗУЫН (leak) көрсетеді. Гигиеналық норма емес, климаттық және өндірістік маңызы бар
Күкіртсутек H₂S Тіпті аз мөлшерде бас ауруы, жүрек айну, көз тітіркенуі; жоғары мөлшерде — өлімге қауіпті	өлшенбейді	⚠️ Спутниктен де, CAMS моделінен де ӨЛШЕНБЕЙДІ. Тек жердегі аспаппен (Қазгидромет стансасы немесе аккредиттелген зертхана) анықталады	⭐ АТЫРАУ ҮШІН ЕҢ МАҢЫЗДЫ ЗАТ. Күкіртті (sour) мұнай мен газды өңдеудің басты маркері — Теңіз, Қашаған, МӨЗ. Тұрғындар шағымының көбі дәл осы иіске байланысты. Жүйеде «ауа таза» деген қорытынды H₂S бойынша ЕШНӘРСЕ айтпайды
Меркаптандар (метилмеркаптан және т.б.) RSH Бас ауруы, жүрек айну; өте төмен концентрацияда да иісі сезіледі	өлшенбейді	⚠️ Өлшенбейді — тек жердегі аспаппен	Мұнай өңдеудің иіс маркері; H₂S-пен бірге жүреді
Бензол C₆H₆ Дәлелденген канцероген — лейкозбен байланысы бар	өлшенбейді	⚠️ Өлшенбейді — тек аккредиттелген зертхананың сынама алуы арқылы	Мұнай өңдеу мен резервуарлардан булану; жанармай құю стансалары
Формальдегид CH₂O Канцероген; көз бен тыныс жолдарын тітіркендіреді	өлшенбейді	⚠️ Атырау үшін өлшенбейді. CAMS-те формальдегид өрісі бар, бірақ ол ЕУРОПАЛЫҚ домен үшін; жаһандық доменде қолжетімсіз	Мұнай химиясы, толық жанбау өнімі
Бенз(а)пирен C₂₀H₁₂ Ең күшті канцерогендердің бірі	өлшенбейді	⚠️ Өлшенбейді — сүзгіде жинап, зертханада талдау қажет	Жану өнімі: факел, көмір жағу, көлік
Ұшпа органикалық қосылыстар (ҰОҚ) VOC / НМҰК Құрамына қарай әртүрлі: тітіркену, бас ауруы, кейбірі канцероген	жанама	Тікелей өлшенбейді. Жанама белгісі — озон (O₃): ол NOx пен ҰОҚ-тан түзіледі, яғни озонның жоғарылауы ҰОҚ бар екенін ЖАНАМА көрсетеді	Мұнай өңдеу мен сақтаудың негізгі шығарындысы; резервуардан булану
Ауыр металдар (қорғасын, кадмий, сынап) Pb, Cd, Hg Жинақталады; жүйке жүйесіне, бүйрекке, балалардың дамуына әсер етеді	өлшенбейді	⚠️ Өлшенбейді — сүзгіде жинап, зертханада талдау қажет	Металлургия, өнеркәсіптік жағу, ескі жанармай қалдығы
Фенол C₆H₅OH Тітіркендіреді, теріден де сіңеді, уытты	өлшенбейді	⚠️ Өлшенбейді — тек зертханалық талдау	Мұнай химиясы, ағынды су

Бұл тізім толық емес: ҚР гигиеналық нормативтері жүздеген затты реттейді, мұнда Каспий мұнай-газ аймағы үшін ең маңыздылары жиналған. ШРК мәндері мұнда БЕРІЛМЕЙДІ — олар бөлек норма тізілімінде, әрі әрқайсысының растау күйі көрсетілген. Ең бастысы: «өлшенбейді» деп белгіленген зат бойынша жүйенің ЕШҚАНДАЙ қорытындысы жоқ — ауа сол зат бойынша таза деген сөз емес.

Жинақталу (суммация) әсері

ҚР ДСМ-70 бұйрығына 1-қосымша, 3-кесте — ҚР ДСМ 2025 ж. 18 ақпандағы № 10 бұйрығымен енгізілген.

Σ (Cᵢ / ШРКᵢ) ≤ 1

Cᵢ — атмосфералық ауадағы заттың нақты шоғырлануы, ШРКᵢ — сол заттың рұқсат етілген шекті шоғырлануы. Жинақталу әсері бар заттар бірге болғанда, олардың қатынастарының қосындысы 1-ден аспауға тиіс.

Бұл нені білдіреді: әр зат жеке-жеке норма шегінде тұрып, бірге алғанда норманы бұзуы мүмкін. Мысалы NO₂ = 0,6 ШРК және SO₂ = 0,6 ШРК — екеуі де «жасыл», ал қосындысы 1,2 > 1 → бұзушылық.

Ерекшелік ережесі

Құрамында NO₂ және/немесе H₂S бар 2, 3, 4 компоненттік қоспаларда бір компоненттің үлесі 80% / 70% / 60%-дан асса — жинақталу әсері есепке алынбайды.

№	Топ құрамы	Жүйеде есептеледі ме
1	Аммиак (NH₃) + Күкіртсутек (H₂S)	жоқ — 1 зат өлшенбейді
2	Аммиак (NH₃) + Күкіртсутек (H₂S) + Формальдегид	жоқ — 2 зат өлшенбейді
3	Аммиак (NH₃) + Формальдегид	жоқ — 1 зат өлшенбейді
4	Азот диоксиді (NO₂) + Азот оксиді (NO) + Мазут күлі + Күкірт диоксиді (SO₂)	жоқ — 2 зат өлшенбейді
5	Азот диоксиді (NO₂) + Гексан + Көміртегі оксиді (CO) + Формальдегид	жоқ — 2 зат өлшенбейді
6	Азот диоксиді (NO₂) + Гексен + Күкірт диоксиді (SO₂)	жоқ — 1 зат өлшенбейді
7	Азот диоксиді (NO₂) + Күкірт диоксиді (SO₂)	иә — 2 компонент
8	Азот диоксиді (NO₂) + Күкірт диоксиді (SO₂) + Көміртегі оксиді (CO) + Фенол	жоқ — 1 зат өлшенбейді
33	Озон (O₃) + Азот диоксиді (NO₂) + Формальдегид	жоқ — 1 зат өлшенбейді
35	Қорғасын оксиді + Күкірт диоксиді (SO₂)	жоқ — 1 зат өлшенбейді
40	Күкірт диоксиді (SO₂) + Фенол	жоқ — 1 зат өлшенбейді
44	Күкірт диоксиді (SO₂) + Күкіртсутек (H₂S)	жоқ — 1 зат өлшенбейді
57	Күкірт диоксиді (SO₂) + Мырыш оксидіБірге болғанда жекелеген заттардың ШРК-сы сақталады — қосынды есептелмейді	жоқ — 1 зат өлшенбейді

Толық кестеде 59 топ бар. Мұнда жүйеде кемінде бір заты өлшенетіндері келтірілген — қалғандары (акрил қышқылы, фурфурол, ванадий аэрозольдері т.б.) үшін жер бетіндегі зертханалық өлшем қажет.

Норманы қалай растаймыз

adilet.zan.kz сайтынан ҚР ДСМ-70 бұйрығының қолданыстағы редакциясы ашылады
Кестедегі мән сайттағы мәнмен салыстырылады
Сәйкес келсе src/data/legalNorms.ts ішінде status: "verified" қойылады
Сол сәттен бастап жүйе сол норма бойынша заңдық тұжырым шығара бастайды

2015 жылғы № 168 бұйрық күшін жойған — ондағы нормаларды қолдануға болмайды.

Эко-паспорт →Әдістеме және валидация →